Gecekondu Kültürü Nedir?
Etik, Epistemoloji ve Ontoloji Bağlamında Bir Başlangıç
İnsanın varoluşu, her geçen gün sorularla şekillenir. Bir akşam vakti, gecekondu mahallelerinden birinde yürürken, etrafımdaki insanların yaşamlarına bakarak şunu düşündüm: “Bir insanın dünyayı nasıl algıladığı, onu nasıl yaşadığı ve içinde bulunduğu koşulların ona nasıl etki ettiği birbirinden ne kadar farklı olabilir?” Bu, temel felsefi sorulardan birini hatırlatıyor: “Gerçeklik nedir?” Gecekondu kültürüne dair düşünmeye başladığınızda, bu soruyu bir kez daha sormak kaçınılmazdır. Gecekondu kültürü, sadece fiziksel yapılarla sınırlı değildir; aynı zamanda etik, epistemolojik ve ontolojik boyutlarda da derin bir anlam taşır.
Gecekondu, genellikle şehirlerin dış çeperlerinde yer alan, hızlıca inşa edilmiş ve genellikle düşük gelirli insanların yaşadığı semtleri tanımlar. Bu yapılar, kentleşme ve sosyal adaletsizlikle ilgili çok katmanlı bir olguyu içerir. Gecekondu kültürü, bu çevreyi oluşturacak şekilde şekillenen sosyal, ekonomik ve kültürel değerler bütünüdür. Gecekondu yaşamı, tıpkı bir filozofun düşünsel varlıkları gibi, kendine özgü bir ontolojik yapıya sahiptir.
Etik Perspektiften Gecekondu Kültürü
Etik, doğru ve yanlış arasındaki farkı sorgulayan felsefe dalıdır. Gecekondu kültürü üzerine etik bir bakış açısı geliştirdiğimizde, karşımıza çıkabilecek ilk soru, bu yaşam biçiminin doğru veya yanlış olup olmadığıdır.
Gecekondularda yaşayan insanların yaşam koşulları, toplumsal yapıların onlara sunduğu imkânlarla şekillenir. Modern şehirlerde gecekondu mahalleleri, genellikle devletin ve toplumun kenara ittiği bireylerin yaşadığı yerlerdir. Buradaki etik ikilem, toplumun bu kişilere nasıl bir sorumluluk taşıdığıyla ilgilidir. Jean-Paul Sartre, bireyin özgürlüğünü ve sorumluluğunu vurgularken, insanın varoluşunun özgürlükle şekillendiğini savunur. Gecekondu kültürünü ele alırken, bireylerin özgür iradesi ne kadar geçerlidir? Gecekondular, genellikle yoksulluk, işsizlik ve sınıf ayrımcılığı gibi etmenlerle şekillendiği için, buradaki insanlar gerçek anlamda özgür olabilirler mi?
Edebiyatçı Albert Camus, absürdizminin temelinde varoluşun anlamı üzerine derin bir sorgulama yapar. Gecekondu kültüründeki yaşam, bazen Camus’nun önerdiği gibi absürd bir mücadeleye dönüşebilir. Yaşam, sürekli bir tıkanma ve çıkar arayışıyla doludur. Ancak burada bir soruyla karşılaşırız: Gecekonduda yaşayanların etik bir sorumluluğu var mı, yoksa sistemin yapısı onları bu koşullara mahkûm mu etmiştir?
Epistemolojik Perspektiften Gecekondu Kültürü
Epistemoloji, bilginin doğasını ve sınırlarını araştıran felsefe dalıdır. Gecekondu kültürünü epistemolojik bir perspektiften incelediğimizde, bilgiye erişim ve eğitim gibi faktörlerin önemli bir rol oynadığını görürüz. Gecekondularda yaşayan insanlar, genellikle sınırlı kaynaklara sahip olduklarından, bilgiye ulaşma imkânları da kısıtlıdır. Burada bilgi, sadece akademik bilgiyle sınırlı olmayıp, aynı zamanda deneyime dayalı bir bilgi türüdür.
Friedrich Nietzsche, bilginin sübjektif doğasına dikkat çeker ve insanların dünyayı algılama biçimlerinin her zaman bir perspektife dayalı olduğunu savunur. Gecekondu mahallelerinde, bilgi genellikle kişisel deneyimlerden ve günlük hayattan alınır. Burada, dışarıdan gelen bir kişinin akademik perspektifiyle bu hayatı anlamak oldukça zordur. Bu durum, epistemolojik bir boşluk oluşturur: Kendi iç gerçekliği ile dış gerçeklik arasında bir uçurum vardır. Bir taraftan, gecekondu kültürünün içindeki insanlar günlük yaşamlarını sürdürebilmek için pratik bir bilgiye sahiptirler; diğer taraftan ise bu bilgi, genellikle toplumun geri kalanının daha “resmi” bilgi sistemleriyle çelişir.
Michel Foucault’nun bilgi ve iktidar arasındaki ilişkiye dair düşünceleri de bu bağlamda önemlidir. Foucault, bilginin bir güç biçimi olduğunu ve kimlerin bilgiye sahip olduğunun, toplumsal yapıları nasıl şekillendirdiğini vurgular. Gecekondu mahallelerinde bilgi, belirli bir grupta yoğunlaşır ve bu, toplumsal eşitsizlikleri daha da pekiştirebilir.
Ontolojik Perspektiften Gecekondu Kültürü
Ontoloji, varlık ve gerçeklik üzerine düşünür. Gecekondu kültürü, ontolojik bir bakış açısıyla ele alındığında, varlıkların, bireylerin ve toplumların birbirleriyle ilişkilerini anlamamıza yardımcı olabilir. Gecekondular, genellikle geçici, kalıcı olmayan yapılar olarak inşa edilirler. Ancak bu geçicilik, bir ontolojik varlık anlayışını da beraberinde getirir: “Gecekondu” kavramı, hem bir yer hem de bir zaman dilimiyle ilişkilidir; ne tamamen bir evdir, ne de sadece bir geçiş noktasıdır. Bu, varlık ve yerleşiklik arasındaki ince çizgiyi sorgulayan bir durumdur.
Heidegger, varlık ve zaman üzerine derin düşünceler geliştirmiştir. Varlığın temel özelliği, zamana bağlılık ve geçiciliktir. Gecekondu kültüründe de benzer bir geçici ve belirsiz varlık anlayışı vardır. Burada, insanlar zaman içinde sabit bir yere ait olmayı reddederler. Sadece fiziksel olarak değil, zihinsel ve toplumsal olarak da belirsiz bir alanda var olurlar.
Bununla birlikte, gecekonduların varlık anlayışı sadece fiziksel değil, aynı zamanda toplumsal bir varlık anlayışıdır. Erving Goffman’ın “toplumsal etkileşim” kuramı, toplumsal yapılar içinde bireylerin kendilerini nasıl konumlandırdığını inceler. Gecekondu kültüründe, bireyler genellikle dışlanmış ve kenara itilmiş hissederler. Ancak bu “kenarda” olmak, aynı zamanda bir toplumsal kimlik de oluşturur.
Sonuç: Gecekondu Kültürüne Dair Düşünceler
Gecekondu kültürü, etik, epistemolojik ve ontolojik açıdan bakıldığında, yalnızca bir yaşam biçimi değil, aynı zamanda derin felsefi soruları gündeme getiren bir fenomendir. Her üç felsefi perspektiften de ele alındığında, gecekondu kültürünün sadece bir “geçici” yapının ötesinde, toplumun bireylere sunduğu fırsatlar, bilgiyi algılama biçimleri ve varoluşsal anlamları içerdiği görülür.
Gecekondu kültürü, bizlere sosyal eşitsizliğin ve ekonomik sistemlerin insan hayatını nasıl şekillendirdiğini ve toplumsal yapıları nasıl belirlediğini hatırlatır. Sartre’ın özgürlük anlayışı, Nietzsche’nin bilgiye dair eleştirisi, Foucault’nun iktidar-bilgi ilişkisi ve Heidegger’in varlık anlayışı, gecekondu kültürüne dair derin düşünceler üretmemizi sağlar. Gecekondularda yaşayanların yaşadığı zorluklar, bizlere toplumsal sorumluluklarımıza dair düşündürür.
Ve belki de sonunda şunu sormamız gerekir: “Bizim gerçekliğimizle, gecekondu mahallelerindeki gerçeklik arasındaki sınır, ne kadar belirgin?”